Zwyczaje, wierzenia i obrzędy związane ze śmiercią w regionie baranowickim na Białorusi. Studium liturgiczno-pastoralne
Loading...
Date
2022-06-22
Authors
Journal Title
Journal ISSN
Volume Title
Publisher
Abstract
Problemem badawczym pracy był opis, analiza i interpretacja zwyczajów, obrzędów, wierzeń i rytuałów, związanych ze śmiercią: przygotowaniem, agonią, pogrzebem oraz wspomnieniem zmarłych, które obecnie występują wśród katolików regionu baranowickiego na Białorusi, w świetle oficjalnej liturgii Kościoła. Obrzędy, zwyczaje i wierzenia w tym regionie dotrwały do naszego czasu dzięki żywej tradycji liniowej. Wspomnienie zmarłych zawsze było pewnym impulsem do zachowania tradycji w najtrudniejszych okresach historii badanego regionu, a świadomość pewnego obowiązku modlitwy za zmarłych przodków stałą motywacją do przekazu dziedzictwa wiary następnym pokoleniom. Przy pomocy wywiadów i badań ankietowych udało się zebrać, opracować i poddać wszechstronnej analizie materiały, które dotyczą obrzędowości pogrzebów i tradycji wspomnienia zmarłych, praktykowanej obecnie wśród katolików mieszkających w regionie baranowickim. Praca została podzielona na cztery rozdziały. Rozdział pierwszy zawiera przedstawienie i analizę ludowej wizji śmierci i życia wiecznego: sądu ostatecznego, nieba, czyśćca oraz piekła. U podstaw zrozumienia rzeczywistości śmierci w regionie baranowickim na Białorusi leży koncepcja pewnego dualizmu antropologicznego. Śmierć jest przede wszystkim postrzegana jako odłączenie duszy od ciała. W świadomości mieszkańców badanego regionu wsparcie modlitewne staje się ogromną pomocą dla duszy człowieka w osiągnięciu łaski wiecznego zbawienia. W rozdziale drugim został przedstawiony sam przebieg celebracji sakramentu chorych w niebezpieczeństwie śmierci, a także podjęto próbę omówienia sposobu przeżywania agonii oraz śmierci osoby ludzkiej, i lokalne praktyki religijne i zwyczaje ludowe temu towarzyszące. Region baranowicki zawsze znajdował się na skrzyżowaniu kultur Wschodu i Zachodu, dlatego mentalność mieszkańców danego terytorium jest otwarta na znaki i symbole. Liczne znaki i gesty, spotykane w obrzędowości towarzyszącej umieraniu i pogrzebowi osoby ludzkiej są odczytywane przez wiernych jako symbole obecności Bożej i pewne sposoby obrony przed złem. Omówienie obrzędu pogrzebu i zwyczajów z nim związanych przedstawia trzeci rozdział niniejszej pracy. Zostały w nim przedstawione rytuały praktykowane po śmierci osoby ludzkiej i na poszczególnych etapach: przygotowania ciała zmarłego i całego otoczenia domu do pogrzebu, czuwanie przy zwłokach, pogrzeb i posiłek następujący po nim. Obrzędy pogrzebowe w badanym regionie całkiem są podporządkowane Liturgii pogrzebu, którą obecnie proponuje Kościół, a tradycje miejscowe pochówku raczej mają charakter lokalnych obyczajów i nie mają obecnie wielkiego znaczenia dla wiernych, dlatego też z łatwością podlegają zmianom, lub są zupełnie zaniechane. Rozważania przedstawione w ostatnim, czwartym rozdziale pracy, są skoncentrowane na zwyczajach oraz obrzędach związanych z czasem i miejscami pamięci o zmarłych. W tym rozdziale zostały omówione różne praktyki religijne i ludowe, stosowane w badanym regionie w okresie żałoby, a także w poszczególne dni roku, które są przeznaczone dla wspomnienia zmarłych. Centralne i główne miejsce w tej tradycji katolików, mieszkających w regionie baranowickim na Białorusi, zajmuje modlitwa. Noszenie zaś żałoby, powstrzymywanie się od zabaw i rozrywek oraz wspólne posiłki żałobne stanowią swoistą formę przeżywania śmierci bliskiej osoby, wpisaną w kulturę lokalnych wspólnot. Pamięć o zmarłych związana jest przede wszystkim z pewnymi okresami po śmierci lub dniami wspomnień liturgicznych, które są wpisane w tradycje i zwyczaje lokalnych wspólnot chrześcijańskich. Charakterystycznym dla badanego regionu jest określona - i dość pokaźna - liczba tych dni w ciągu roku. W okresie prześladowań ze strony sowieckiego reżimu, na badanym terenie, cmentarze, które w większości parafii były jedynym możliwym miejscem wspólnej modlitwy, były spostrzegane nie tylko jako miejsca kultu zmarłych, ale też jako miejsca szczególnej obecności Boga. To sakralne i kultyczne traktowanie cmentarza, a także innych miejsc pamięci o zmarłych, jest również dzisiaj cechą mocno wpisaną w poczucie tożsamości katolickiej lokalnych wspólnot. Zwyczaje, wierzenia i obrzędy, przedstawione w obecnej pracy na przykładzie regionu baranowickiego na Białorusi, wyraźnie ukazują, jak znaczną rolę Kościół katolicki odegrał w tworzeniu kultury i w powstaniu form życia społecznego. Tradycja ludowa przeżywania tajemnicy śmierci, która również była swoistą katechezą o życiu wiecznym, złączyła w sobie chrześcijańskie prawdy wiary i lokalną kulturę etniczną. Obrzędowość funeralna na badanych terenach w czasach niszczenia wszelkich przejawów religijności ze strony wojującego ateizmu stała się pewną formą przekazu wiary, i mimo prześladowań przetrwała, i do dzisiaj jest głęboko zakorzeniona w świadomości mieszkańców lokalnych katolickich wspólnot.
The research problem of the dissertation was the description, analysis and interpretation of customs, riles, beliefs and rituals related to death preparation, agony, funeral and remembering the dead that currently exist among Catholics in the Baranovichi region in Belarus, in the light of the official liturgy of the Church.
Rites, customs and beliefs in this region have survived to this day through a living folk tradition. The memory of the dead has always seen an impulse to preserve traditions in the most difficult periods of the history of the region, and the awareness of the obligation to pray for the dead ancestors has always been a constant motivation to pass on the heritage of faith to the next generations. With the help of interviews and surveys, it was possible to collect, develop and comprehensively analyze materials relate to the funeral rites and the tradition of remembering the dead, currently practiced among Catholics living in the Baranovichi region. The scientific work consists of four parts. The first chapter presents and analyzes the folk vision of death and eternal life final judgement, heaven, purgatory and hell. The understanding of the reality of death in the Baranovichi region of Belarus is based on the concept of a certain anthropological dualism. Death is understood as the separation of the soul from the body In the consciousness of the inhabitants of the studied region, prayer support becomes a great help for the human soul in achieving the grace of eternal salvation. In the second chapter, was presented the rite of the celebration of the sacrament of the sick in danger of death, and has been described the way of experiencing the agony and the events of the death of a human person, and local religious practices and folk customs accompanying. The Baranovichi region has always been at the crossroads of eastern and western cultures, so the mentality of the inhabitants is open to signs and symbols. The many signs and gestures are understood by the faithful as symbols of the presence of God and as certain means as defense against evil. A discussion of the funeral rites and the customs associated with them is presented in the third chapter of this work. It presents the rituals practiced after the death of a human being at various stages: the preparation of the body of the deceased and the entire environment of the house for funeral, the vigil at the corpse, the burial and the diner following it. Funeral rites in the region are entirely subordinate to the Liturgy, which is currently proposed by the church, and local burial traditions rather have the character of cultural customs and are not currently of great importance for the faithful, so they are easily subject to change, or are completely abandoned. The considerations presented in the last, fourth chapter of the work focus on the customs and rituals associated with the time and places of remembrance of the dead. In this chapter, are discussed various religious and folk practices, used in the region during the mourning period. The central and main place in this tradition of Catholics, living in the Baranovichi region in Belarus, is prayer. The memory of the dead is mainly associated with certain periods after death or days of liturgical memory, which are inscribed in the traditions and customs of local Christian communities. Characteristic of the region is a significant number of these days during the year. During the period of persecution by the Soviet regime, in the studied area, cemeteries, which in most parishes were the only possible places of common prayer, were seen not only as places of worship of the dead, but also as places of special presence of God. This sacred treatment of the cemetery, as well as other places of remembrance of the dead, is also today a feature strongly inscribed in the sense of Catholic identity of local communities. Customs, beliefs and rituals, presented in this dissertation on the example of the Baranovichi region in Belarus, clearly show how important the role of the Catholic Church played in the creation of culture and in the emergence of forms of social life. The folk tradition of experiencing the mystery of death, which was also a kind of catechism about eternal life, combined the Christian truths of faith and local ethnic culture. Funeral rites in the studied areas at the time of the destruction of all manifestations of religiosity by militant atheism became a form of faith transmission, and survived despite the persecution, and to this day is deeply rooted in the consciousness of the inhabitants of Iocal Catholic communities.
Description
Wydział Teologii, Instytut Nauk Teologicznych; promotor: ks. prof. Bogusław Migut
Keywords
śmierć, pogrzeb, życie wieczne, cmentarz, death, funeral, eternal life, cemetery