Literatura i teatr pod presją cenzury w pierwszej połowie XIX wieku – na przykładzie życia kulturalnego Lublina

Abstract

Artykuł dotyczy kwestii związanych z represyjną i prewencyjną cenzurą rosyjską, skierowaną przeciwko kulturze polskiej. Opisywane fakty, dotyczące literatury i teatru, poparte są dokumentacją archiwalną (np. Acta specialia dotyczące zakazanych dzieł), zachowaną głównie w języku rosyjskim. Rządowy (rosyjski) indeks zakazanych bezwarunkowo autorów obejmował dzieła Adama Mickiewicza, Maurycego Mochnackiego, Klementyny Tańskiej-Hoffmanowej, w których podkreślano potrzebę wzbudzania uczuć patriotycznych poprzez odwołanie się do tradycji narodowej. W artykule skupiono uwagę na rosyjskich przepisach cenzury i represyjnej polityce wobec polskich autorów i księgarzy. Autorka przedstawia klasyfikację publikacji zakazanych w XIX wieku. Przedmiotem szczegółowego opisu są przykłady polskich publikacji, zakazanych przez rosyjską cenzurę. Tabela zawiera wykazy zakazanych dzieł teologicznych, modlitewników, katechizmów, zakazanych podręczników szkolnych dla polskich dzieci, zakazanych dzieł polskich romantyków, dzieł dotyczących historii i geografii Polski czy dzieł filozoficznych. Na liście książek zakazanych w regionie lubelskim pod zaborem rosyjskim znalazły się również: “Wybór pieśni o tajemnicy Chrystusa, Jego Świętej Matki i niektórych świętych” oraz “Modlitewnik dla dzieci”. Pomimo zakazów nałożonych przez carskich urzędników, zakazane książki były rozpowszechniane w Polsce, co doprowadziło do zwiększenia kontroli nad księgarniami, polskimi szkołami i wędrownymi zespołami teatralnymi.

The article concerns of matter connected with the Russian repressive and preventive Russian censorship directed against Polish culture. The facts described, concerning literature and theatre, are supported by archival documentation (e.g. Acta specialia concerning banned works), preserved mainly in Russian language. The Government Index of Banned Authors included the works by Adam Mickiewicz, Maurycy Mochnacki, Klementyna Tańska-Hoffmanowa, in which emphasized the need to raise patriotic feelings by referring to national tradition. The focus was on Russian censorship laws and repressive policies towards Polish authors and booksellers. The author presents a classification of publications banned in the 19th century .The subject of a detailed description are examples of Polish publications banned by Russian censorship. The table presents lists of banned theological works, prayer books, catechisms, banned school textbooks for Polish children, banned works by Polish Romantics, works on Polish history and geography, and works on philosophy. On the list of books banned in the Lublin Region under Russian rule were also works: The Selection of Songs about the Mystery of Christ, His Holy Mother and Some Saints and Prayer Book for Children. Despite the prohibitions imposed by tsarist officials, banned books were distributed in Poland, which led to increased control over bookshops, Polish schools and travelling theatre troupes.