I dizionari bilingui italiano-polacco, polacco-italiano durante il periodo della Repubblica Popolare di Polonia: una ricognizione lessicografica e didattica

Abstract

Il seguente contributo, di carattere diacronico, si propone di analizzare i dizionari bilingui italiano-polacco e polacco-italiano pubblicati nel periodo in cui la Polonia faceva parte del cosiddetto blocco delle Repubbliche popolari, i Paesi socialisti satelliti dell’URSS. Dopo una sintetica esposizione dello sviluppo della lessicografia bilingue italiano-polacca, polacco-italiana, articolata in tre macrofasi temporali, e dopo aver citato gli studi finora svolti al riguardo, l’analisi si concentra sul periodo storico sopra menzionato. In primo luogo, viene delineato il contesto geo-politico di riferimento, per poi passare all’esame delle pubblicazioni lessicografiche intese qui soprattutto come strumenti didattici destinati all’apprendimento della lingua italiana. Il monopolio editoriale esercitato dal sistema comunista ha portato alla realizzazione di tre dizionari di di-mensioni, numero di lemmi e finalità differenti. Attraverso l’analisi della para-, macro- e micro-struttura dei dizionari emergono diverse caratteristiche che ci portano innanzitutto a definire queste opere prevalentemente unidirezionali, poiché rivolte principalmente alla comunità polonofona, anche se in due di esse si rivelano anche alcuni accenni di bidirezionalità. Due delle opere lessi-cografiche analizzate risultano effettivamente possedere anche un deciso carattere grammaticale; inoltre, una di esse si rivela adatta anche all’ambito accademico. Tuttavia, anche il terzo dizionario, di dimensioni minime e ufficialmente destinato alla conversazione durante i viaggi, presenta alcuni significativi aspetti didattici.

This diachronic study analyses Italian–Polish and Polish–Italian bilingual dictionaries published during the period when Poland was part of the bloc of socialist People’s Republics, the satellite states of the USSR. After a brief overview of the development of Italian–Polish and Polish–Italian bilingual lexicography – divided into three macro-phases – and a review of previous studies on the subject, the analysis focuses on the historical period mentioned above. The article first outlines the relevant geopolitical context and then proceeds to examine the lexicographical publications, understood here primarily as didactic tools for learning Italian. The publishing monopoly exercised by the communist system led to the creation of three dictionaries differing in size, number of entries, and purpose. The analysis of their para-, macro- and microstructure reveals several features that allow these works to be classified predominantly as unidirectional, aimed mainly at Polish-speaking users, although two of them display certain signs of bidirectionality. Two of the dictionaries also have a distinctly grammatical character, one of which is additionally intended for academic use. The third dictionary, although minimal in size and officially designed for conversational use while travelling, likewise exhibits notable didactic value.

Niniejszy artykuł o charakterze diachronicznym ma na celu analizę słowników dwujęzycznych włosko-polskich i polsko-włoskich opublikowanych w okresie, gdy Polska należała do tzw. bloku republik ludowych – socjalistycznych krajów satelickich ZSRR. Po zwięzłym omówieniu rozwoju leksykografii dwujęzycznej włosko-polskiej i polsko-włoskiej, ujętym w trzy makrofazy czasowe, oraz po przedstawieniu dotychczasowych badań na ten temat, analiza koncentruje się na wyżej wymienionym okresie historycznym. W pierwszej kolejności nakreślono kontekst geopolityczny, a następnie przeanalizowano publikacje leksykograficzne, rozumiane także jako narzędzia dydaktyczne przeznaczone do nauki języka włoskiego. Monopol wydawniczy sprawowany przez system komunistyczny doprowadził do powstania trzech słowników o różnej wielkości, liczbie haseł i przeznaczeniu. Analiza para-, makro- i mikrostruktury tych dzieł leksykograficznych ujawnia cechy pozwalające określić je przede wszystkim jako jednokierunkowe, skierowane głównie do społeczności polskojęzycznej, chociaż w dwóch z nich można dostrzec pewne oznaki dwukierunkowości. W szczególności dwa analizowane słowniki mają również charakter gramatyczny, a jeden z nich jest przeznaczony także do użytku akademickiego. Natomiast trzeci słownik, o minimalnych rozmiarach i oficjalnie przeznaczony do konwersacji podczas podróży, wykazuje także istotne walory dydaktyczne.